Centar čuva imena

Skupština Grada Niša je 29. avgusta 2013. godine, na jednoj od četiri sednice te godine na kojima se bavila nazivima ulica, donela rešenje od dve rečenice. Prva kaže: „Postojeći naziv Ulica Borska u Gradskoj opštini Medijana, naselje Brzi Brod, menja se u Ulica Dragoljuba Jankovića Jenkija.“ Druga kaže da se rešenje objavi u Službenom listu. Obrazloženja nema. Te godine Skupština je na isti način promenila 84 naziva.

Skinuo sam ceo registar propisa Grada Niša sa gradskog e-servisa i izdvojio sve akte o promeni naziva ulica, trgova i bulevara. Ima ih 192, od 1994. do 2026. godine. Kad se iz parova rešenja Skupštine i saglasnosti Ministarstva uklone ponavljanja, ostaje 295 promena naziva.

Pitanje od kojeg obično počinju tekstovi o nazivima ulica je šta je promenjeno: koga smo skinuli, koga smo postavili. To pitanje ima jasan odgovor i do njega ću stići. Ali zanimljivije je pitanje gde. Jer kad se promene rasporede po mapi, pojavljuje se obrazac koji nijedan od 192 akta ne izgovara.

Tri talasa

Promene ne dolaze ravnomerno. Dolaze u talasima, i svaki talas ima svoju logiku.

Prvi talas, od 1994. do 2004, je ideološki. Menja se uže gradsko područje, od samog centra do Durlana, i nekoliko sela. Nestaju gradovi iz drugih jugoslovenskih republika, komunistički funkcioneri i datumi iz kalendara SFRJ. Zagrebačka postaje Kninska, Ljubljanska postaje Drainčeva, ulica V kongresa KPJ postaje ulica Nikole Pašića. Godine 1999. Bulevar Lenjina postaje Bulevar Nemanjića, a Trg Ujedinjenih nacija postaje Trg Svetog Save. Godine 2004. Karla Marksa postaje Kneza Mihajla Obrenovića, Fridriha Engelsa postaje Nikolaja Velimirovića, Trg oslobođenja postaje Trg kralja Milana. Nijedan akt iz ovog talasa ne navodi razlog. Razlog se podrazumevao.

Drugi talas, od 2009. do 2014, je administrativni. I najveći: samo 2013. godine 84 promene. Ovaj put se ne menja uži grad, nego prigradska naselja: Donja Vrežina (60 promena za ceo period), Brzi Brod (28), naselje Nikola Tesla u Niškoj Banji (22), naselje 9. maj (19). Nestaju uglavnom geografski nazivi, Borska, Valjevska, Grdelička, Savska, i nazivi koji već postoje negde drugde u gradu. Savska je postojala tri puta. Jedan akt iz 2009. to i pokazuje, bez komentara: iste nazive navodi sa naseljem u zagradi, „Prosvetina (N. Durlan)“ i „Prosvetina (N. Niška Banja)“. Grad se širio, prigradska naselja su ušla u jedinstveni adresni prostor, i ulice istog imena su postale problem.

Treći talas, od 2018. naovamo, je memorijalni. Prvi put akti imaju obrazloženja i biografije. Novi sloj imena čine borci i žrtve iz ratova devedesetih i iz 1999. godine. Franca Rozmana postaje Ljiljane Spasić, trudnice od 26 godina koja je, kako piše u odluci, „izgubila život od kasetnih bombi 7. maja 1999. godine“. Jadranska postaje Heroja sa Paštrika. Vinkovačka postaje Jasenovačkih žrtava, uz obrazloženje da je „došlo vreme da tu decenijsku grešku ispravimo“.

Ukupna slika, prebrojana iz akata: kao stari nazivi 47 puta nestaju mesta iz bivše SFRJ izvan Srbije, a kao novi se pojavljuju 5 puta. Komunistička i partizanska imena nestaju 46 puta, a dolaze 4 puta, i sva četiri u istoj godini, o čemu ću posebno. Crkveni nazivi nestaju jednom, a dolaze 21 put.

Do ovde, priča je poznata. Dekomunizacija, sređivanje adresa, kultura sećanja: tri teme, tri teksta. Ali ovaj registar ima i drugu priču, i za nju treba pogledati mapu.

Ukus kao klasifikacija

Postoji teza koja je danas skoro opšte mesto, a i dalje neprijatna: ukus nije lična stvar. Ono što doživljavamo kao privatni izbor, šta čitamo, šta slušamo, gde sedimo, jeste društvena pozicija koja govori kroz nas. Ukus klasifikuje, i klasifikuje onoga ko klasifikuje.

Grubo, ukus ima tri zone. Prva je kanon: ono što škola, muzej i država priznaju kao vredno. Druga je težnja ka kanonu, poznavanje velikih imena bez pripadanja svetu iz kog su ta imena došla. Treća je ukus nužnosti: funkcionalno, neposredno, bez pretenzija.

Naziv ulice je mali javni spomenik koji kaže koja istorija i koja kultura „vrede“. A grad koji imenuje ulice radi upravo to: klasifikuje. Pitanje je samo da li ta klasifikacija ima geografiju.

Ima.

Kanon za centar, ostatak za periferiju

Kad u ovom tekstu kažem centar, mislim na uže gradsko područje: sam centar i gradske četvrti oko njega. Periferija su prigradska naselja.

Pogledajte šta je centar dobio u prvom talasu: Kneza Mihajla Obrenovića, Bulevar Nemanjića, Trg kralja Milana, Trg kralja Aleksandra Ujedinitelja, Trg Svetog Save. Dinastije, svetitelji, nacionalna istorija. To je kanon: prošlost koja je postala zvanična.

Sada pogledajte šta je dobila periferija. U naselju „Stevan Sinđelić“ u Donjoj Vrežini, decembra 2007. godine, Trebinjska postaje Betovenova, Cerska postaje Balzakova, Kutinska postaje Čaplinova, Đerdapska postaje Danteova, Čačanska postaje Salvadora Dalija. Dve godine kasnije, u istom naselju, ulice dobijaju imena Alberta Ajnštajna i Mileve Marić Ajnštajn. To su velika imena, nesporna, univerzalno priznata. I baš zato su zanimljiva: nijedno od njih nema veze sa Vrežinom, ni sa Nišom, ni sa Srbijom, osim Mileve. Ovo je enciklopedijski kanon, kultura iz udžbenika. To je druga zona ukusa: posezanje za kanonom preko imena koja su sigurna upravo zato što nikome ne pripadaju.

A treća zona? Godine 2009, opet u Donjoj Vrežini, gradovi Srbije i bivše Jugoslavije ustupaju mesto nazivima Bademova, Jasmina, Trešnjina, Vinarska. Bez istorije, bez tereta, bez rizika. Ukus nužnosti, primenjen na toponimiju.

I onda dolazi 2013, najveći talas, u kome od 84 nova naziva njih 70 nose imena ljudi koje ne mogu da identifikujem ni iz teksta akata ni iz opšte istorije. Ovde moram da budem precizan: to ne znači da su ti ljudi nevažni. Vrlo verovatno su to zaslužni ljudi iz samih naselja. Ali akti to ne kažu, i zato ostaje kao pretpostavka.

Rezultat je mapa u tri sloja: centar nosi nacionalni kanon, deo periferije nosi tuđi kanon, a ostatak periferije nosi prirodu i lokalna imena.

Ko ustupa ime

Najzanimljiviji je talas koji izgleda najmanje zanimljivo: administrativni.

Uklanjanje duplih naziva zvuči kao čist tehnički posao. Dve Savske ulice ne mogu da postoje u istom gradu, jedna mora da promeni ime. Ali koja? Akti ne odgovaraju na to pitanje, jer ga ni ne postavljaju. Odgovor se vidi tek iz primera.

U Brzom Brodu 2013. godine ulica Nikole Tesle postaje ulica Dragomira Stanojevića. Teslina ulica u istom talasu postaje ulica Branke Đorđević. Skidaju se i Đura Jakšić, Jovan Jovanović Zmaj, Stevan Sinđelić, Vožd Karađorđe, imena koja i dalje postoje u užem gradu: Vožda Karađorđa u samom centru, Đure Jakšića na Bubnju, Nikole Tesle kod Starog groblja. Nijedno od tih imena nije problematično. Niko ne skida Teslu iz ideoloških razloga. Ali kad se dva ista naziva sretnu, gubi ga periferija. U ovom registru nisam našao nijedan slučaj u kome je ulica u užem gradu promenila ime zato što isto ime postoji u Brzom Brodu.

Ovo je najčistiji oblik hijerarhije: ona koja se ne doživljava kao hijerarhija, nego kao prirodan red stvari. Pravilo „centar ima prvenstvo“ nigde nije zapisano. Ne mora da bude. Ono je ugrađeno u samo pitanje „koja od dve ulice treba da se promeni“, na koje svi unapred znaju odgovor.

I tu je cena. Promena naziva ulice gradu ne košta skoro ništa: jedna sednica, jedno rešenje. Stanovnicima košta: nova lična karta, nova adresa u katastru, u banci, na računima, u svakom ugovoru. Do 2020. godine nijedan od 192 akta ne objašnjava stanovnicima zašto se to dešava baš njima. Niko nikoga ne prisiljava. Dovoljno je što svi prihvataju da je adresa na periferiji ona adresa koja se menja.

Imena koja centar vraća

Postoji jedan detalj u registru koji ovu tezu pokazuje bolje od bilo koje tabele.

Godine 2004. u centru Niša ulica Filipa Kljajića postaje ulica Kralja Stefana Prvovenčanog. U istom talasu, u Durlanu, nadomak centra, nestaju i ulice Drinke Pavlović i Zele Veljkovića, danas Gutenbergova i Solunskih ratnika: partizanska imena, skinuta u užem gradu u ime novog kanona.

Devet godina kasnije, 2013, u Brzom Brodu ulica Maršala Tita postaje ulica Filipa Kljajića. Moše Pijade postaje Drinke Pavlović. U Donjoj Vrežini Lole Ribara postaje Zele Veljkovića.

Ista imena koja je uži grad odbacio vraćaju se, ali na periferiju. Nije reč o ideološkom preokretu, jer partizansko ime zamenjuje drugo partizansko ime. To je administrativna logika, ravnodušna prema ideologiji. Ali nije ravnodušna prema mestu. Poznat je obrazac po kome ono što oni na vrhu napuste kao prevaziđeno silazi niz društvenu lestvicu. Ovde se to dešava doslovno, na mapi: imena koja centar više ne želi, periferija dobija.

Ovo je moje tumačenje, ne nalaz iz akata. Ali podaci su tu: tri imena, dve godine, dva dela grada.

Bulevar na obodu

Jedan slučaj ne uklapa se lako, i zato ga vredi pomenuti. Godine 2009. Južni bulevar postaje Bulevar Šabana Bajramovića. Romski muzičar, simbol popularne kulture koju kanon dugo nije priznavao, dobija bulevar. To je retko podizanje popularnog u rang kanona.

Ali opet: Južni bulevar, ne centar.

Šta niko ne pita

Postoje i pretpostavke koje svi učesnici dele toliko duboko da ih niko ne dovodi u pitanje.

U ovom registru ih ima tri. Prvo, da je imenovanje posao države, a ne naselja: od 1994. do danas nijedan akt ne pominje da su stanovnici bili pitani. Drugo, da ulica mora da nosi poruku, ime ličnosti ili događaja, a ne samo da bude oznaka kako bi poštar našao kuću. Treće, da je prošlost nešto što se može ispraviti, kao što kaže ona rečenica iz 2020. o „decenijskoj grešci“.

A koliko se u tu igru ulaže, vidi se u slučaju Albanske golgote. Godine 2018. ulica Albanske golgote na Paliluli postaje ulica Petra Seratlića. Godinu dana kasnije, 2019, novo rešenje ukida prethodno i vraća Albansku golgotu. To je jedino formalno vraćanje starog naziva u celom registru. Kad se oko jednog naziva ulice dve sednice Skupštine potrude u roku od godinu dana, jasno je da igra vredi igranja.

Šta spaja tri talasa

Na prvi pogled, trideset godina promena naziva ulica u Nišu izgleda kao tri nepovezane priče: dekomunizacija devedesetih, sređivanje adresa posle širenja grada, kultura sećanja posle 2018. Svaka ima svoj razlog i svoje aktere.

Ali kad se pogleda gde, a ne samo šta, vidi se ono što ih spaja: u sva tri talasa raspored je isti. Centar dobija kanon. Periferija dobija ono što preostane, uključujući i imena koja je uži grad odbacio. Najveći talas, onaj iz 2013. koji je predstavljen kao čisto tehnički, upravo je onaj u kome se hijerarhija najjasnije vidi, jer je niko ne izgovara.

Ime ulice je jedina javna oznaka koju svaki stanovnik nosi u ličnoj karti. Grad koji ga menja bez reči objašnjenja, i to uvek na istoj strani grada, ne kaže samo nešto o prošlosti. Kaže nešto i o tome ko u sadašnjosti ima pravo na ime.